We zien steeds meer initiatieven die Klimaatneutraal als doel hebben. Maar wat houdt klimaatneutraal eigenlijk in? En hoe kunnen we dat bereiken? En hoe kan de zorg daar aan bijdragen? Om daar antwoord op te geven, kijken we naar de ecologische voetafdruk en hoe die gemeten wordt en vervolgens wat de zorg kan doen om deze te verminderen.

Wat is de ecologische voetafdruk?

De ecologische voetafdruk, ook bekend als ecological footprint, zet de vraag die  een bevolkingsgroep of economie op de aarde doet af tegen de beschikbare capaciteit van de aarde. In andere woorden de hoeveelheid natuur die nodig is om het consumptieniveau van de mens te kunnen handhaven en zijn afval te kunnen verwerken. Door het verschil tussen vraag en aanbod te nemen, kan berekend worden hoe groot de ecologische afdruk van een gebied is. Als de vraag groter is dan het aanbod ontstaat een tekort;  er wordt meer gevraagd dan de planeet kan produceren. Omgekeerd is er sprake van een overschot. Aan de hand van de ecologische voetafdruk worden de grote verschillen in consumptie van grondstoffen tussen en binnen landen duidelijk en wordt zichtbaar dat ons huidige consumptieniveau niet duurzaam is. We zijn klimaatneutraal bezig als de totale vraag gelijk is aan 1 keer de capaciteit van de Aarde. Momenteel hebben we 1,75 keer de Aarde nodig om in onze behoefte te kunnen voorzien.

Hoe groot is de ecologische voetafdruk in de zorg?

Een Canadese arts (CMAJ, 2002) heeft onderzocht hoe groot de ecologische footprint van een ziekenhuis in Vancouver was en kwam tot de volgende conclusie. Om het ziekenhuis in bedrijf te houden was een oppervlakte nodig 739 keer zo groot als de oppervlakte van het ziekenhuis zelf. Dit zou zelfs nog een voorzichtige schatting zijn, omdat de impact van gebruikte gifstoffen en chemicaliën moeilijk te beoordelen is. Ter vergelijking; de totale ecologische voetafdruk van de stad Vancouver was in diezelfde periode 180 keer de oppervlakte.

Ziekenhuizen gebruiken enorm veel wegwerp producten. Dat deze disposables vaak pure noodzaak zijn, beschreven we al in een vorig blog (lees hier meer). Echter, de productie van deze disposables kan wel degelijk onder de loep worden genomen. Welke grondstoffen worden er gebruikt? Hoeveel gecultiveerde grond is er nodig om deze grondstoffen te kunnen produceren? Hoe toxisch is het productieproces? Hoe ziet het afvalsysteem eruit? Al deze variabelen dragen bij aan de vraag naar natuur en de grootte van de ecologische voetafdruk.

Hoe kunnen we de ecologische footprint in de zorg verminderen?

De noodzaak van verduurzaming in de zorg wordt steeds breder erkend. Het MPZ (Milieuplatform zorgsector) heeft hiertoe in 2015 het initiatief genomen met de Green Deal ‘Nederland op weg naar Duurzame Zorg’. Sindsdien zijn er veel stappen gezet en in 2018 is Green Deal 2.0 uitgerold: ‘Duurzame Zorg voor een Gezonde Toekomst” die gefaciliteerd wordt door het Ministerie van VWS. De doelen zijn duidelijk: 49% CO2 reductie in 2030, circulaire bedrijfsvoering, medicijnresten uit afvalwater halen, gezond makende leefomgeving en milieu. Met de Milieuthermometer Zorg kunnen instellingen meten hoe duurzaam ze bezig zijn en daar ook certificaten voor krijgen. Op tal van onderwerpen zoals energie, afval, huisvesting en inkoop worden eisen gesteld die uiteindelijk tot een bronzen, zilveren of gouden certificering leiden.

Duurzame productie en afval

Verduurzaming van de inkoop is bijvoorbeeld een onderwerp uit de Milieuthermometer. Om dit te bereiken moet duurzaamheid voor ten minste 15% worden meegewogen bij het inkopen van producten. Zelfs producten die wel disposable en niet recyclebaar zijn, kunnen een verduurzamingsslag maken.

Een eerste snelle stap om te verduurzamen is dichtbij huis produceren. Nu worden uit kostenoogpunt veel producten ver weg in Azie geproduceerd. Voor het product bij de eindgebruiker belandt, heeft het vaak al tienduizenden transportkilometers afgelegd. 

Een andere insteek voor verduurzaming is bijvoorbeeld de gebruikte grondstof. Tot nu toe is de grondstof vaak een fossiele (eindige), zoals plastic uit aardolie. We zien ook steeds vaker producten uit hernieuwbare grondstoffen, zoals houtvezels. Nog beter is het gebruik maken van restmateriaal. Denk bijvoorbeeld aan bioplastics gemaakt van de stengels van suikerriet of afval dat ontstaat bij het brouwen van bier. 

Vaak zijn chemicaliën noodzakelijk voor een productieproces. Verduurzaming hiervan is mogelijk door, waar mogelijk, gebruik te maken van niet-toxische chemicaliën. Daarnaast bestaan er ook zogeheten closed-loop systemen, waarbij de gebruikte chemicaliën in het productieproces worden teruggewonnen en zo kunnen worden hergebruikt.

Qua afvalverwerking wordt al veel nadruk gelegd op het scheiden van afval en het zo duurzaam mogelijk verwerken van deze afvalstromen. Een van de vraagstukken hierbij is dat veel ziekenhuisafval valt onder het specifiek ziekenhuisafval. Dit afval moet op een andere manier verwerkt worden dan ons gewone restafval. Een systeem als Pharmafilter zorgt voor een betere verwerking van het ziekenhuisafval, onder andere door het afval te decontamineren en waar mogelijk te vergisten. Het filtert medicijnresten uit afvalwater en het vormt afvalstoffen om tot nieuwe grondstoffen.

Het verminderen van de ecologische voetafdruk

Al meer dan 150 zorginstellingen hebben zich aangesloten bij de Green Deal. Zij committeren zich hiermee om aan de slag te gaan met verduurzaming aan zowel de consumptiezijde als de afvalverwerkingszijde Dankzij zulke initiatieven kan de druk op de natuur afnemen en de ecologische voetafdruk verkleinen.

De huidige periode met het Coronavirus heeft ons laten zien hoe onmisbaar disposables zijn waar het infectiepreventie betreft. Denk aan alle mondkapjes, beschermschorten, handschoenen en dergelijke. Dit is natuurlijk een extra belasting op de beschikbare capaciteit van de aarde. Meer afvalverwerking, meer productie.

Het schept ook kansen en zorgt ervoor dat het verminderen van de ecologische voetafdruk en verduurzaming hiermee weer bovenaan de agenda staan.